”Ze vinden mij een chaotische exoot”

De buitenlandse waardering voor Pavel Banka.
door Robert Theunissen

In de Praagse Galerie Rudolfinium waren onlangs de imposante foto’s van Pavel Banka (1942) te zien. Zij waren na lange rondzwervingen eindelijk in zijn thuisstad, want zowel de foto’s als de maker ervan reisden de wereld rond. De afgelopen jaren was zijn te zien bij Galerie Klotz/Sirmon in New York, in Helsinki, op Taiwan, in Charleroi en op Paris Photo. Komt dat door de goede zorgen van zijn New Yorkse agent of is het louter de kracht van de foto’s ?

Na drie kwartier verloren rondgelopen to hebben nadat ik twintig nietsvermoedende Tsjechen heb lastiggevallen, kom ik aan bij het flatgebouw waarin Pavel Banka waarschijnlijk woont. Het gebouw lijkt op de beschrijving die hij mij door de telefoon gaf. De ramen van de kelderruimte zijn geblindeerd en door de kieren van de voordeur sijpelt de geur van fixeer. Ik klop op die deur, maar na tien minuten doet nog niemand open. Zou ik toch op de verkeerde locatie zijn? Als ik weer naar buiten ga, komt er een meisje op me afgelopen. ‘Bent U een Hollander?” vraagt ze mij. Zij blijkt de assistente van Pavel Banka te zijn, die even later ook zoekend naar mij op het toneel verschijnt. ”Dit is hem,” zegt het meisje terwijl ze naar mij wijst.” Banka geeft mij een hand en stelt zich voor.

”Wij dachten al dat je verdwaald was. Mijn assistente Markéta vroeg aan mij: ‘Hoe ziet die journalist eruit ?’ maar dat wist ik niet. ‘Hoe oud is hij?’ vroeg zij toen, maar dat wist ik ook niet. Toen vroeg zij hoe je heette, maar dat was ik vergeten.” Later in het gesprek, als het ijs gebroken is, vertelt Markéta mij ze mij ‘bludny Holand’an’ noemden (verdwaalde, of Vliegende Hollander). Pavel Banka heeft onderin het flatgebouw vijf bergingsruimtes met elkaar verbonden en tot fotostudio verbouwd. De inventaris zou niet misstaan in een fotograficamuseum. Oude vergroters en glanspersen omringen een groot ledikant op hoge poten. In deze ruimte maken de fotograaf en zijn assistente, die een student van hem is, afdrukken wan twee bij tweeenhalve meter. ”Ik had eerst een atelier op het Wenceslasplein in het centrum van Praag. Maar na de fluwelen revolutie werd het gebouw teruggegeven aan de rechtmatige eigenaars van voor het communisme. Die wilden geen fotograaf in huis en verzochten mij te vertrekken. Vervolgens zat ik drie jaar zonder atelier totdat ik hier in de nieuwbouwwijk Opatov de kans kreeg deze ruimte te betrekken”, zegt Pavel Banka terwijl hij met zijn snor speelt.

Studenten

Pavel Banka heeft zelf nooit fotografisch onderricht genoten, maar heeft als docent inmiddels een uitgebreide staat van dienst. Negentig kilometer van Praag, in Us’tí nad Labem ligt de Faculteit voor Toegepaste Kunst waar hij doceert. Voordat hij daar als docent aantrad gaf hij in de jaren negentig eerst meer dan twee jaar les aan de Michigan University. Het fotografisch onderricht wordt in beide landen op een andere manier aangepakt. ”De verschillen zijn groot. In Amerika nemen ze iedereen aan die wil betalen, maar hier in Tsjechië passen wij een strengere selectie toe. Mensen die aangenomen worden, moeten echt wat kunnen. Door de grotere competitie is het niveau van de aanmeldingen al hoger. Daarnaast worden mijn Tsjechische studenten vanaf hun geboorte omringd door grandioze cultuur, terwijl mijn Amerikaanse studenten in hun jeugd omringd zijn door maisvelden. Daar staat weer tegenover dat in Amerikaanse bibliotheken een zeer uitgebreide collectie aan kunstboeken bezitten. Als docent kun je daar veel informatie uit putten. Ook de brede Amerikaanse interesse in documentaire fotografie is prettig.

De doceermethodes zijn in beide landen verschillend. In Amerika gaf ik les in de plaats van een docent die een vrij half jaar had genomen. Op de opleidingen wilde ze vantevoren precies weten wat ik ging us doceren en hoe de syllabus eruit ging zien. Hier ben ik veel vrijer. Samen met achttien studenten werk ik in een atelier aan hun opdrachten. Daarop geef ik kritiek en er wordt toegewerkt naar een expositie aan het eind van elk semester. Als ik potentiele kandidaten moet beoordelen, let ik niet op techniek. De visie van de fotograaf staat op de eerste plaats. Originaliteit en een eigen manier van kijken zijn de belangrijkste criteria.”
Schrijven

Pavel Banka wilde zich naast zijn baan als electrotechnisch ingenieur wijden aan de schrijfkunst. Maar de communistische censuur legde zijn creativiteit aan banden en daarom stopte hij in 1968 met schrijven. ”Het fotograferen begon eigenlijk per ongeluk. Mijn vrouw is beeldhouwer en ik fotografeerde haar sculpturen. Gaandeweg begon ik ook voor bevriende beeldhouwers en glaskunstenaars to werken. Daarna publiceerde ik wat in tijdschriften en op mijn 36e besloot ik mijn werk op te geven en me volledig aan de fotografie te wijden. De eerste acht jaar deed ik uitsluitend commercieel werk zoals modereportages, architectuurfotografie en het fotograferen van binnehuisarchitectuur. Het gebrek aan vrijheid van deze discipline ging me na verloop van tijd tegen staan en in 1979 begon ik met vrij werk. Fotografie werd door het regime niet zo sterk in de gaten gehouden. Het werd beschouwd als een soort hobby, terwijl de andere kunsten sterk aan banden gelegd werden. Ook het feit dat we hier geïsoleerd waren en weinig informatie van buiten kregen zag ik als positief. Terwijl elders iedereen door Amerikaanse fotografie beïnvloed werd, konden wij ons eigen modernisme en surrealisme ontwikkelen.” Na de ondergang van het communisme begon Pavel Banka to reizen en de toestroom van buitenlandse bedrijven deed zijn invloed gelden op het land. ”Door die toenemende mogelijkheden kwam ik weer in de verleiding om commercieel werk te doen, maar ik ben gelukkig niet bezweken. Nu maak ik nog steeds louter autonoom werk en de ontwikkelingen in de fotografie maken het medium steeds vrijer. Doordat de techniek steeds gemakkelijker beheersbaar wordt, is fotograferen bijna net zo vrij en direct geworden als schrijven.” Toch heeft Pavel het schrijven nog niet helemaal verleerd, want in zijn fotoboeken plaatst hij vaak ook gedichten.

Oneindigheid

Op het tot stand komen van de serie in deze portfolio heeft de vrouw van Pavel invloed gehad. ”Mijn vrouw moest op het SITKA Center for Art and Ecology in Oregon zijn en ik reisde met haar mee. We verbleven daar zes maanden in een uithoek van de wereld op een verlaten plaats met maar een paar huizen terwijl dichtbij de Stille Oceaan ruiste. Daar heb ik ‘s nachts vaak op het strand gewandeld en ik kwam er echt tot mezelf. Door de verlatenheid, eenzaamheid en uitgestrektheid ging ik het leven in een ander perspectief zien. Vanuit dat perspectief en de kalmte die dat met zich meebracht, begon ik te fotograferen. Midden in de nacht op een verlaten uitgestrekt strand lopen, dat doet iets met een Tsjech wiens land niet aan een zee grenst. Ik zag de zon verdwijnen en voelde dat de aarde rond was. Op het strand spoelden bollen aan met Japanse tekens erop die de netten van Japanse vissers drijvend hadden moeten houden. Ik voelde me verbonden met de oneindigheid en besloot mijn serie foto’s dan ook ‘Infinity’ te noemen. Mijn vroegere werk is in vergelijking met deze foto’s erg traditioneel. Door wat me op dat strand en later in het Virgin Forest overkwam, besloot ik alle technische regels te laten varen. Ik werkte met lange sluitertijden, zonder statief en belichtte veel negatieven een tweede keer.”

Aan de buitenlandse waardering is te zien dat Banka zijn gevoel bij de toeschouwer heeft weten over te brengen. ”Ik heb veel aanvragen voor afdrukken gekregen en doordat ik dezelfde foto’s uit deze serie zo vaak moest afdrukken, begon ik er genoeg van te krijgen. Mijn nieuwe werk zal in dan ook in kleur zijn en ik zal ook weer eens echt goed gaan scherpstellen.”
- Tekst: Martina Pachmanová, Anne Wilkes Tucker, Galerie Rudolfinium, 2001 ISBN 80-86443-04-3, Focus, 89 (April 2002) 4: pp 19 t/m 24